Glejaki to jedne z najczęstszych i najważniejszych klinicznie nowotworów ośrodkowego układu nerwowego (OUN), obejmującego mózg i rdzeń kręgowy. Wywodzą się z komórek glejowych – struktur pełniących funkcje wspierające, ochronne i metaboliczne wobec neuronów. Ze względu na swoje pochodzenie i sposób wzrostu, glejaki są zróżnicowane zarówno pod względem biologicznym, jak i klinicznym – od łagodnych, powoli rosnących zmian, po bardzo agresywne, trudne w leczeniu nowotwory.

Rodzaje glejaków

Glejaki klasyfikuje się na podstawie rodzaju komórek, z których się wywodzą. Do najczęstszych typów należą:

• Gwiaździaki (astrocytoma) – wywodzą się z astrocytów. Wśród nich najagresywniejszy jest glejak wielopostaciowy (glioblastoma, GBM).
• Skąpodrzewiaki (oligodendroglioma) – wolniej rosnące, częściej występujące u dorosłych, często z korzystniejszym rokowaniem.
• Wyściółczaki (ependymoma) – częściej u dzieci, zlokalizowane w komorach mózgu lub kanale centralnym rdzenia.
• Glejaki mieszane – zawierają cechy zarówno gwiaździaka, jak i skąpodrzewiaka.

Klasyfikacja WHO – stopnie złośliwości

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) dzieli glejaki na cztery stopnie złośliwości:

• Stopień I – najłagodniejsze (np. glejak włosowatokomórkowy), często operacyjnie wyleczalne.
• Stopień II – nowotwory o niskiej złośliwości, ale z potencjałem do transformacji.
• Stopień III – anaplastyczne glejaki, bardziej agresywne, często wymagają leczenia skojarzonego.
• Stopień IV – bardzo złośliwe, szybko rosnące (np. glioblastoma). Wymagają intensywnego leczenia i mają najgorsze rokowanie.

Współcześnie klasyfikacja WHO uwzględnia również cechy molekularne, takie jak mutacja IDH, współistnienie delecji 1p/19q, czy status promotora MGMT – co pozwala lepiej prognozować przebieg choroby i dobierać leczenie.

Objawy glejaków

Objawy zależą od lokalizacji guza w mózgu, jego rozmiaru i dynamiki wzrostu. Do najczęstszych należą:

• przewlekłe bóle głowy (często poranne),
• napady padaczkowe,
• zaburzenia widzenia, mowy, równowagi lub czucia,
• niedowłady kończyn,
• zaburzenia pamięci, koncentracji lub zmiany osobowości,
• objawy ogniskowe związane z uciskiem na konkretne obszary mózgu.

W niektórych przypadkach pierwszym objawem bywa nagły napad padaczkowy, który skłania pacjenta do wykonania badań obrazowych.

Diagnostyka

Podstawą rozpoznania jest rezonans magnetyczny (MRI) z kontrastem, który umożliwia ocenę lokalizacji, wielkości i charakterystyki zmiany. W trudnych przypadkach pomocna może być także spektroskopia MR, PET, perfuzja lub biopsja stereotaktyczna.

Rozpoznanie histopatologiczne, uzyskane podczas operacji lub biopsji, pozwala na dokładne określenie typu i stopnia złośliwości glejaka. Kluczowe znaczenie mają również badania genetyczne (np. IDH, ATRX, 1p/19q, MGMT), które wpływają na rokowanie i wybór leczenia.

Leczenie glejaków

Leczenie glejaków zależy od rodzaju, lokalizacji, stopnia złośliwości oraz ogólnego stanu pacjenta. Może obejmować:

1. Chirurgię

Podstawową metodą leczenia jest maksymalne bezpieczne usunięcie guza. W nowoczesnej neurochirurgii stosuje się:

• neuronawigację,
• monitorowanie śródoperacyjne (np. funkcji mowy, ruchu),
• barwniki fluorescencyjne (5-ALA),
• rezonans śródoperacyjny,
• operacje w wybudzeniu (awake craniotomy).

Całkowite usunięcie guza rzadko jest możliwe w przypadku glejaków złośliwych, ale resekcja zmniejsza masę guza i poprawia skuteczność terapii uzupełniającej.

2. Radioterapię

Stosowana po operacji (najczęściej frakcjonowana radioterapia ogniskowa). Niszczy pozostałe komórki nowotworowe i opóźnia wznowę.

3. Chemioterapię

Najczęściej stosuje się temozolomid – lek doustny, który przekracza barierę krew-mózg. W glejakach o wysokim stopniu złośliwości temozolomid podaje się jednocześnie z radioterapią (tzw. protokół Stuppa), a następnie kontynuuje w monoterapii.

4. Leczenie celowane i immunoterapia

Dopiero w fazie badań, ale obiecujące są terapie ukierunkowane na mutacje molekularne (np. BRAF, EGFR) oraz szczepionki i inhibitory punktów kontrolnych układu odpornościowego.

Rokowanie i przebieg choroby

Rokowanie w glejakach jest bardzo zróżnicowane:

• Glejaki o niskim stopniu złośliwości (stopień I–II) mogą rozwijać się powoli, przez wiele lat, i mieć dobre rokowanie, zwłaszcza jeśli są operacyjnie usuwalne.
• Glejak wielopostaciowy (glioblastoma) ma niestety niekorzystne rokowanie – średni czas przeżycia wynosi 12–18 miesięcy mimo leczenia.

Rokowanie poprawiają czynniki takie jak: młody wiek pacjenta, korzystne mutacje (IDH1), dobra odpowiedź na chemioterapię (np. metylacja MGMT) i całkowita resekcja guza.

Rehabilitacja i jakość życia

Po leczeniu glejaka wielu pacjentów wymaga rehabilitacji neurologicznej, logopedycznej, neuropsychologicznej oraz wsparcia psychologicznego. Możliwe są także działania wspomagające funkcje poznawcze i terapię padaczki. Wczesna rehabilitacja zwiększa szanse na samodzielność i powrót do aktywności zawodowej.

Wsparcie dla pacjenta i rodziny

Zdiagnozowanie glejaka to ogromne wyzwanie emocjonalne. Pacjent i jego bliscy powinni mieć dostęp do:

• specjalistycznej opieki neurochirurgicznej i neuroonkologicznej,
• grup wsparcia i fundacji dla osób z chorobami nowotworowymi,
• konsultacji psychoonkologa i neurologa,
• opieki paliatywnej (w zaawansowanych przypadkach).

Podsumowanie

Glejaki ośrodkowego układu nerwowego to zróżnicowana grupa nowotworów, wymagająca zindywidualizowanego podejścia diagnostycznego i terapeutycznego. Dzięki postępowi w neurochirurgii, diagnostyce molekularnej oraz leczeniu skojarzonemu, coraz więcej pacjentów z glejakami ma szansę na wydłużenie życia i poprawę jego jakości. Kluczem do skutecznej terapii jest wczesne rozpoznanie, leczenie w doświadczonym ośrodku oraz kompleksowa opieka interdyscyplinarna.