Wprowadzenie

Diagnoza guza mózgu to jedna z najtrudniejszych informacji, jaką pacjent i jego bliscy mogą usłyszeć. Wśród pierwotnych nowotworów ośrodkowego układu nerwowego szczególne miejsce zajmuje glioblastoma multiforme (GBM), w aktualnej klasyfikacji Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) określany jako glejak gwiaździsty stopnia 4. (glioblastoma, IDH-wildtype). To najczęściej występujący i jednocześnie najbardziej złośliwy pierwotny nowotwór mózgu u dorosłych.

Ten artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i ma pomóc pacjentom oraz ich rodzinom zrozumieć, czym jest ta choroba, jak przebiega diagnostyka i na czym polega leczenie. Nie zastępuje on konsultacji z lekarzem prowadzącym ani zespołem wielodyscyplinarnym — każda decyzja terapeutyczna wymaga indywidualnej oceny konkretnego przypadku.

Czym jest glioblastoma multiforme?

Glioblastoma wywodzi się z komórek glejowych — tkanki podporowej i odżywczej dla neuronów w mózgu. Guz ten charakteryzuje się szybkim wzrostem, naciekającym charakterem (komórki nowotworowe wnikają w otaczającą tkankę mózgową, nie tworząc wyraźnej granicy) oraz dużą różnorodnością komórkową w obrębie tej samej zmiany — stąd historyczna nazwa „multiforme”, czyli wieloraki, różnokształtny.

Nazwa ta funkcjonuje w praktyce klinicznej i piśmiennictwie od dziesięcioleci, choć aktualna klasyfikacja WHO nowotworów ośrodkowego układu nerwowego opiera podział przede wszystkim na cechach molekularnych guza (m.in. status genu IDH), a nie wyłącznie na obrazie histologicznym pod mikroskopem.

Objawy

Objawy glioblastoma zależą od lokalizacji guza w mózgu oraz tempa jego wzrostu. Do najczęściej zgłaszanych należą:

• narastający, często poranny ból głowy, czasem z towarzyszącymi nudnościami i wymiotami,
• napady padaczkowe, niekiedy jako pierwszy objaw choroby,
• postępujące osłabienie lub zaburzenia czucia po jednej stronie ciała,
• zaburzenia mowy lub rozumienia mowy,
• zmiany osobowości, zaburzenia koncentracji i pamięci,
• zaburzenia widzenia,
• zaburzenia równowagi i koordynacji ruchowej.

Objawy te nie są specyficzne wyłącznie dla glioblastoma i mogą towarzyszyć wielu innym schorzeniom — ich wystąpienie, zwłaszcza gdy narastają w ciągu dni lub tygodni, jest wskazaniem do pilnej diagnostyki obrazowej.

Diagnostyka

Podstawowym badaniem obrazowym w diagnostyce guzów mózgu jest rezonans magnetyczny (MRI) z kontrastem, który pozwala ocenić lokalizację, wielkość i charakter zmiany, a także jej stosunek do istotnych czynnościowo struktur mózgu. W niektórych sytuacjach wykonuje się dodatkowo badania czynnościowe (fMRI, traktografię włókien istoty białej), które pomagają zaplanować bezpieczny zakres operacji.

Ostateczne rozpoznanie glioblastoma wymaga jednak zawsze badania histopatologicznego i molekularnego tkanki guza, uzyskanej poprzez biopsję lub podczas operacji resekcyjnej. Analiza molekularna (m.in. status IDH, metylacja promotora genu MGMT) ma istotne znaczenie zarówno dla klasyfikacji nowotworu, jak i dla planowania dalszego leczenia oraz oceny rokowania.

Leczenie

Leczenie glioblastoma ma charakter wielodyscyplinarny i zwykle obejmuje kilka etapów, planowanych wspólnie przez neurochirurga, onkologa radioterapeutę oraz onkologa klinicznego:

Leczenie chirurgiczne

Celem operacji jest usunięcie możliwie największej części guza (resekcja), przy jednoczesnym zachowaniu bezpieczeństwa dla funkcji neurologicznych pacjenta. Zakres resekcji zależy od lokalizacji guza względem struktur odpowiedzialnych za mowę, ruch czy inne funkcje. W niektórych lokalizacjach, gdy radykalne usunięcie wiązałoby się z nieakceptowalnym ryzykiem deficytu neurologicznego, wykonuje się jedynie biopsję w celu potwierdzenia rozpoznania. Do zwiększenia precyzji i bezpieczeństwa operacji wykorzystuje się dziś m.in. neuronawigację, śródoperacyjne monitorowanie neurofizjologiczne oraz techniki wspomagające odróżnienie tkanki guza od zdrowego mózgu.

Radioterapia

Po operacji standardowo stosuje się radioterapię obejmującą lożę pooperacyjną wraz z marginesem tkanki otaczającej, mającą na celu zniszczenie pozostałych komórek nowotworowych, których nie dało się usunąć chirurgicznie.

Chemioterapia

Równolegle z radioterapią oraz w fazie leczenia podtrzymującego stosuje się chemioterapię, najczęściej z użyciem temozolomidu — leku podawanego doustnie. W wybranych przypadkach, zwłaszcza przy nawrocie choroby lub w ramach leczenia miejscowego, rozważa się także inne formy terapii, w tym implanty uwalniające lek bezpośrednio w loży pooperacyjnej.

Opieka wspomagająca

Istotnym elementem leczenia jest też kontrola objawów towarzyszących — obrzęku mózgu (leczenie sterydami), napadów padaczkowych (leki przeciwpadaczkowe) oraz wsparcie rehabilitacyjne i psychologiczne dla pacjenta i rodziny.

Rokowanie

Glioblastoma pozostaje jednym z najtrudniejszych w leczeniu nowotworów, a rokowanie zależy od wielu czynników indywidualnych: wieku pacjenta, stanu ogólnego, zakresu resekcji chirurgicznej, cech molekularnych guza (np. status metylacji MGMT) oraz odpowiedzi na leczenie uzupełniające. Ze względu na tę zmienność jakiekolwiek uogólnione dane statystyczne nie powinny być odnoszone wprost do sytuacji konkretnego pacjenta — indywidualne rokowanie omawia zawsze lekarz prowadzący na podstawie pełnego obrazu klinicznego.

Warto podkreślić, że badania nad nowymi metodami leczenia glioblastoma — immunoterapią, terapiami celowanymi molekularnie, polami elektrycznymi o niskiej częstotliwości (tumor treating fields) czy nowymi protokołami skojarzonymi — trwają na całym świecie, a udział w badaniach klinicznych bywa dla części pacjentów dodatkową opcją terapeutyczną, o czym warto rozmawiać z zespołem prowadzącym leczenie.

Podsumowanie

Glioblastoma multiforme to najczęstszy i najbardziej agresywny pierwotny nowotwór mózgu u dorosłych, wymagający leczenia wielodyscyplinarnego łączącego chirurgię, radioterapię i chemioterapię. Każdy przypadek jest inny — zakres możliwego leczenia, jego przebieg i rokowanie zależą od lokalizacji guza, cech molekularnych oraz stanu ogólnego pacjenta